Chương 21

20 Đến lúc này, tôi bắt đầu hoài nghi những nỗ lực tái phục dựng các vụ án mạng từ dao có thể sẽ bị lấn át hẳn bởi kỹ thuật mới trong khoa học pháp y: Mọi người bắt đầu nói với nhau về kỹ thuật DNA. Họ kháo nhau rằng DNA sẽ trở thành phương tiện kiểm tra mới, tiên tiến hơn nhiều dấu vân tay hay bất cứ phương pháp nào khác hiện có. Chúng tôi bàn luận trong quán bia, trong những bữa trưa thứ Sáu om sòm, những buổi tranh luận của chúng tôi lan sang buổi chiều, cả các thư ký và kỹ thuật viên cũng tham gia bàn luận. DNA có phải tương lai của ngành không hay lại là một trong những kỹ thuật hứa hẹn tân tiến hóa nhưng hoá ra vô dụng?

Những phát triển mới này thật sự khiến tôi băn khoăn, liệu đam mê đặc biệt của tôi trong mảng “dao cộ” có trở nên lỗi thời tới mức chẳng giúp ích được ai. Niềm đam mê của tôi trong lĩnh vực này không bị mài mòn, nhưng khoảng thời gian đó, một lĩnh vực chuyên sâu mới lại tìm đến tôi. Ban đầu tôi cố tảng lờ nó, nhưng nó lại biết cách đánh vào yếu điểm: lương tâm giữa người và người của tôi. Tôi thật sự đã nghĩ mình cống hiến cho xã hội: giám định pháp y giúp các gia đình và chính quyền tìm hiểu nguyên nhân tử vong, từ đó tìm lại công lý. Không phải vậy sao? Có lẽ tôi hơi chậm chạp trong việc chấp nhận ý tưởng mình có một nhiệm vụ cá nhân trực tiếp hơn nhằm thay đổi xã hội.

Phối hợp chặt chẽ với phía cảnh sát tại hiện trường là một phần công việc của tôi. Sự chuyên nghiệp cùng cách cư xử như bằng hữu của họ khiến những hỗn loạn, máu me, kinh tởm trong các vụ án do bi kịch của loài người trở nên dễ thở hơn. Khi tôi có mối quan hệ tốt với những cảnh sát liên quan, thường họ sẽ thông báo với tôi về tiến trình điều tra. Tôi cảm kích điều đó.

Cũng rất khó khăn khi phải đối diện với một dạng cảnh sát khác. Dạng này hầu như chẳng có điểm gì chung với những người đầy tự trọng và nghiêm túc với nghề mà tôi biết.

Một đêm nọ, khi đến một nhà xác, tôi nhận được bản tóm tắt thông tin khá sơ sài. Tôi sớm hiểu nguyên nhân vì sao. Bệnh nhân đã chết trong thời gian ở tù. Tôi để ý không ai giễu cợt hay bàn ra tán vào khi chúng tôi thay đồ, bước vào phòng khám nghiệm tử thi.

Người đã chết 28 tuổi, người Nigeria. Theo khám xét bên ngoài, những vết da bị hớt ở phần trước mũi và quanh môi. Tôi thấy anh ta có những vết bầm còn mới trên hai cánh tay, đặc biệt là quanh hai cổ tay và bụng.

Tôi hỏi: “Anh ta đeo đại thân khi chết à?”

Họ gật đầu, vẻ nhăn nhó.

Đai thân là một dụng cụ kỳ cục gồm một dây đai bằng da dày, nặng cùng còng tay được móc qua một chiếc vòng ở mỗi bên. Chiếc đai quấn quanh bụng, còn hai cổ tay phạm nhân sẽ bị móc vào đai bằng hai cái còng.

Khi tiến hành kiểm tra bên trong, tôi phát hiện nạn nhân bị chứng vữa động mạch nặng, nhưng chỉ ở một vị trí duy nhất: bên trong động mạch cảnh, là động mạch chính vận chuyển máu lên não, điều này rất bất thường ở một thanh niên 28 tuổi. Trong vài năm sau có thể chứng này sẽ trở thành hiểm họa đe dọa tính mạng của anh ta, nhưng chắc chắn không phải nguyên nhân tử vong.

Thêm nhiều lần kiểm tra, anh ta có những đặc điểm của bệnh thiếu máu hồng cầu hình lưỡi liềm.

Chứng thiếu máu hồng cầu hình lưỡi liềm là căn bệnh liên quan đến gen, có tốc độ gia tăng số ca mắc nhanh nhất nước Anh. Có hàng triệu người trên thế giới mắc phải căn bệnh này, nhất là những người gốc Phi hoặc Caribe. Bệnh nhân thường có khả năng chống chọi bệnh sốt rét (cũng không giúp ích gì lắm ở môi trường thành phố như London). Nhưng chỉ có thế. Đối với cơ thể khỏe mạnh, các tế bào hồng cầu thường tròn trĩnh, có một lỗ trũng ở ngay tâm – giống bánh donut. Quan trọng nhất chúng thường có dạng uốn tròn. Những biến thể hồng cầu hình lưỡi liềm làm thay đổi một axit amin, khiến huyết sắc tố(*) khác đi. Bình thường thì không sao, nhưng vấn đề xảy ra khi phân tử huyết sắc tố không thể giữ được phân tử oxy, trở nên cứng và thành hình thù bất thường. Trong những trường hợp đó, các tế bào hồng cầu trông giống những quả chuối – tên gọi khác là lưỡi liềm, cũng là tên căn bệnh. Hiện tượng xơ cứng và hình dáng bất thường đó ảnh hưởng đến các mạch máu, thay vì chảy trơn tru, các tế bào máu có xu hướng dồn ứ lại, làm nghẽn mạch máu, khiến các cơ quan quan trọng thiếu oxy.

Những cơn đau khớp và vùng bụng hay thường gặp nhất là chứng thiếu máu chỉ là sự khởi đầu của những vấn đề do chứng bệnh trên. Bệnh nhân ban đầu được chẩn đoán không thể sống lâu, nhưng theo thời gian, cùng với các kiến thức y khoa, tất cả những điều này dần thay đổi, thậm chí các liệu pháp về gen còn có thể hỗ trợ sâu hơn.

Căn bệnh sẽ càng thêm nghiêm trọng khi bệnh nhân nhận di truyền gen lỗi từ cả bố và mẹ, gọi là đồng hợp tử, kết quả bệnh nhân chỉ có huyết sắc tố lỗi. Những người nhận một gen lỗi từ bố hoặc mẹ và một gen bình thường gọi là dị hợp tử, họ có thể có cả huyết sắc tố lỗi lẫn huyết sắc tố bình thường, bệnh chứng của họ ít rõ nét hơn. Không quá ngạc nhiên khi với những căn bệnh mang tính di truyền thế này, tình trạng bệnh nhân dị hợp tử – còn được gọi là SCT (sickle cell trait) phổ biến hơn bệnh nhân đồng hợp tử – những người mắc bệnh thiếu máu hồng cầu hình lưỡi liềm.

Từ lâu người ta vẫn tin rằng SCT không tác động đáng kể đến người bệnh, trừ phi họ bị sốt rét. Chỉ đến vài thập niên gần đây, nó mới được cho là tác nhân gây tử vong đáng gờm trong nhiều hoàn cảnh cụ thể. Trường hợp khiến bệnh nhân mất oxy là một ví dụ. Bởi vậy, những bệnh nhân mắc chứng này nên quên việc chinh phục Everest đi. Kỳ thực họ nên tránh xa tất cả những hoạt động có thể dẫn đến tình trạng thiếu hụt oxy như lặn, chơi dù lượn trên không... và bị đè nén lực mạnh. Dĩ nhiên, những hoạt động kể trên đều có thể tránh, trừ điều cuối cùng.

Đó là ca đầu tiên kiểu này đối với tôi, chẳng bao lâu sau những ca tương tự nối tiếp, các nạn nhân da đen chết do lực đè nén mạnh, trong lúc khám nghiệm tôi chỉ tìm thấy vài tế bào hồng cầu lưỡi liềm ở nạn nhân. Điều này chứng tỏ họ không bị nhiễm toàn bộ căn bệnh mà chỉ mắc SCT, như các nhà huyết học đã chứng thực. Đáng buồn thay, rất nhiều người không biết mình mắc bệnh.

Nạn nhân kể trên còn mắc chứng giảm oxy máu. Anh ta đã bị chèn ép mạnh nhưng không có vết thương nào đủ gây tử vong. Dễ thấy, hậu quả hành động của phía cảnh sát đã “đi xa hơn” những vết bầm xuất hiện ban đầu, tất cả những điều này được tôi ghi chép cẩn thận trong báo cáo.

Ít lâu sau tôi mới được tiếp cận toàn bộ câu chuyện. Anh ta bị tạm giam tại một nhà tù ở London, chờ phiên tòa xử một vụ âm mưu lừa đảo. Tôi không biết anh ta đã cư xử thế nào để đến mức nhân viên y tế nhà tù mô tả là “kỳ cục” rồi chuyển sang khu bệnh viện Nhà tù Brixton. Tôi đoán có thể là vấn đề tâm thần, dù không có biên bản y khoa nào của anh ta đề cập đến chuyện đó. Tôi cũng không nghĩ hành vi của anh ta liên quan đến ma túy, dù mẫu nước tiểu của anh ta dương tính với nó nhưng chỉ chút ít.

Trong quá trình chuyển đến khu bệnh viện, anh ta trở nên “cáu gắt, hung hăng, sau đó bất tỉnh.” Những chi tiết này được các bác sĩ có mặt tại hiện trường và Khoa Cấp cứu cung cấp. Theo các biên bản của cảnh sát, khi đến được khu bệnh viện, “có thể nhận thấy anh ta không thở nữa”.

Sau đó anh ta được chuyển sang Khoa Cấp cứu. Anh ta được kích tim nhưng không thành công. Biên bản của các bác sĩ Khoa Cấp cứu có thêm phần “các ngón tay đã cứng.”

Tôi phỏng đoán cách anh ta bị giữ chặt đã cản trở quá trình hô hấp – có thể mặt sấp xuống đất, hoặc ai đó đè lên ngực. Nhưng kết quả khám nghiệm tử thi lại cho thấy nguyên nhân tử vong chủ yếu do bệnh viêm phổi.

Chỉ vậy thôi cũng đủ đưa anh ta ra khỏi trường hợp tử vong bất thường. Anh ta đã chết do các nguyên nhân tự nhiên: vừa viêm phổi vừa thiếu máu hồng cầu lưỡi liềm. Mặc dù tôi cảm thấy, và đã nói lên suy nghĩ anh ta có thể không chết vì viêm phổi nếu được điều trị ngay và nếu anh ta không bị đè trong tư thế sấp mặt, hoặc trong những tư thế khiến khả năng hô hấp của anh ta bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Anh ta không có nơi cư trú cố định, vì thế rất có thể đã sống vất vưởng rồi mắc chứng viêm phổi trước khi bị bắt, hoặc cũng có thể mắc bệnh trong thời gian ở tù. Một cuộc điều tra diễn ra, nhận định sau cùng là nguyên nhân tử vong của anh ta tự nhiên - vấn đề chỉ thêm nghiêm trọng do thiếu chăm sóc – chuyên viên hiện trường nói thêm một cách “cho qua”.

Sự việc này đã xảy ra hơn ba mươi năm trước, vào thời điểm đó nói chung, dù không hẳn đúng với tất cả mọi người, nhưng phần lớn đều cho rằng đối với tội phạm, bất cứ hậu quả nào cũng đều xứng đáng, phía cảnh sát luôn luôn hoặc ít nhất phần lớn đều đúng. Vì vậy dù anh ta không chết do những nguyên nhân tự nhiên như viêm phổi hay thiếu máu hồng cầu lưỡi liềm, cũng chẳng ai thương vay khóc mướn trước cái chết của anh ta. Tôi rất tiếc phải nói rằng, lúc bấy giờ, sự bàng quan đó càng rõ hơn nếu phạm nhân là người da màu.

Sự bàng quan từ phía công luận lẫn cảnh sát đồng nghĩa có sự thiếu sót trong đào tạo và nhận thức về cách thức, thời điểm khống chế một người an toàn nhất. Các kiến thức đó không được coi là cần thiết trong công việc hằng ngày của cảnh sát hay nhân viên trại giam. Hoàn toàn bình thường khi các nhân viên nhà tù túm hoặc nhảy lên người phạm nhân, đánh vật với họ, làm bất cứ điều gì để họ ngoan ngoãn nghe theo sự điều khiển, và “điều khiển” có nghĩa là “bất động”.

Cảnh sát và nhân viên nhà tù được tin tưởng để làm những việc được cho là đúng, ở Anh cũng không mặn mà lắm nếu họ làm khác đi. Tôi không thể nuốt trôi thái độ này. Tôi đã thấy nhiều trường hợp chết trong tù vì bị khống chế, rất nhiều trong số họ là người da màu. Căn bệnh thiếu máu hồng cầu hình lưỡi liềm không phải nguyên nhân mặc dù có thể chính căn bệnh khiến tôi chú ý đến những ca đó. Tôi tự thấy mình cần phải làm gì đó, nhưng là gì? Tôi cộng tác với phía cảnh sát đô thị, một mối giao tình vui vẻ, sẽ rất hữu ích khi làm việc tại hiện trường cũng như sau này. Tôi yêu quý, tôn trọng rất nhiều cảnh sát. Giữ mối giao hảo với họ cần thiết cho công việc của tôi, vì thế tôi băn khoăn không biết phải góp ý với họ ra sao. Nhưng tôi biết tôi phải làm vậy, nhất là khi các ca tử vong vì bị khống chế ngày càng nhiều, tôi thấy mình phải tập trung hơn mảng này. Tôi chỉ không biết làm thế nào để dùng vốn hiểu biết của mình cải thiện tình hình. Nói gì thì nói, nhiệm vụ của bác sĩ pháp y là khám nghiệm thi thể, lý giải nguyên nhân tử vong. Những phát hiện của chúng tôi có thể góp phần cứu mạng sống con người hoặc giúp truy tìm công lý. Công việc của tôi đâu phải thay đổi thế giới, đúng không?